XẠ HƯƠNG VỊ THUỐC QU HIẾM
Tc giả : DS. ĐỖ HUY BCH

 Xạ hương được lấy từ ti thơm của con hươu xạ, tn khoa học l Moschus berezovski Flerov (chỉ con đực mới c). Hươu xạ l một động vật nhỏ khng sừng, c bộ lng dy, mu nu hung hoặc nu sẫm pha xm sống hoang d ở vng rừng ni, chủ yếu trn cc dy ni đ vi lởm chởm, dốc đứng cheo leo, c độ cao từ 1.000-2.000m, c khi hơn.

Phn bố, đặc tnh v cng dụng

Hươu xạ phn bố ở Lin X trước đy, Trung Quốc, Mng Cổ, Triều Tin, Nepal, Mianma, Ấn Độ, Lo, Campuchia. Ở Việt Nam, hươu xạ c ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Cạn Hươu xạ trưởng thnh của Việt Nam chỉ đạt trọng lượng khoảng 15kg, tri lại ở Lin X trước đy v Trung Quốc, n c thể nặng đến 40kg.

Người ta săn bắt hươu xạ quanh năm, trừ ma chng sinh đẻ vo thng 3-5. Khi bắt được hươu xạ, người ta cắt ngay lấy ti thơm (ti ny nằm ở khoảng giữa rốn v cơ quan sinh dục của con đực), bỏ phần da thịt thừa, phơi trong rm mt cho kh, hoặc bọc ti thơm trong giấy ht ẩm rồi treo hong kh ở chỗ thong gi. C khi người ta cn cho ti thơm vo ct nng v lm như vậy nhiều lần cho đến khi kh. Sau đ, cắt sửa lng ở mp ti, rồi bảo quản bằng nhiều lớp vải mềm, đặt trong lớp kn. Khi dng, lấy khăn vải tẩm ướt bằng nước ấm, bọc kn ti thơm cho mềm, rồi cắt ti lấy chất xạ, nghiền cho thật nhỏ, mịn.

Ti xạ c hnh cầu, hnh bầu dục, trn hoặc dẹt, đường knh 3,5-6cm, nặng 30-60g ty theo tuổi của hươu. Miệng ti hơi phẳng, c nhiều lng mịn p st, mu trắng hoặc nu xm, mọc rất xt nhau thnh hnh khoy, ở giữa c một lỗ nhỏ, đường knh 5mm, khi cạo sạch lng, phần da ở đ c mu nu. Mặt ngoi của ti nu đen, khng c lng, c tnh co gin. Nếu cắt mổ ti sẽ thấy lớp mng da ở giữa trong suốt, mu tro bạc, lớp mng da ở trong mu đỏ nu. Trong cng l chất xạ ở dạng qunh đặc như sữa, khi kh thnh bột hoặc thnh hạt lổn nhổn với kch thước khng đều, bng, c mi thơm hắc rất đặc biệt, để lu khng mất mi. Ở dạng bột, dược liệu mu vng nu, nu đỏ hay đỏ tm, chất mềm c dầu. Lấy tay v trn, bột tụ lại nhưng khng dnh vo nhau thnh khối. Khi mở tay ra, bột lại t rời ngay. Ở dạng hạt (tốt hơn), hnh trn hay dẹt, phần lớn c mu đen tm, c vn mỡ sng bng. Xạ hương nguyn chất c mi thơm hắc rất mạnh, bền, pha long th c mi thơm dịu, rất dễ chịu. Trộn với camphor, valerian, tinh dầu trm, acid hydrocyanic, xạ hương sẽ mất hết mi đặc trưng của n.

Trn thế giới, ti xạ được ưa chuộng nhất lấy từ hươu sống ở Ty Tạng, Trung Quốc v Đng Dương. Số lượng của loại xạ ny chiếm tỷ lệ từ 80-85% tổng lượng cung cấp trn ton thế giới. Ring thị trường phương Ty, hng năm tiu thụ khoảng 10 vạn ti xạ. Mỗi kg ti xạ trị gi từ 1.000-1.500 USD v 1kg chất xạ hương nguyn chất trị gi hơn 80.000 USD.

Xạ hương thường được dng ring ở dạng nguyn chất hoặc chế biến với đinh hương theo cch lm sau: Lấy ti xạ đốt lửa cho chy hết lng, cắt lm 5-6 mảnh, cho vo một lọ rộng miệng cng với 20g đinh hương đ tn bột. Nt thật kn, lắc đều. Để khoảng 3 - 4 thng mới dng. Hỗn hợp bột xạ hương, đinh hương c thể bảo quản trong 5 - 6 năm (kinh nghiệm gia truyền của ng Vũ Dương Đo - Ha Bnh).

V l dược liệu qu hiếm nn xạ hương thường bị giả mạo bằng cch trộn với bột cc loại hạt đậu, m, nhất l hạt cy vng vang (Abelmoschus moschatus (L) lledic) v hạt ny cũng chứa chất c mi xạ hương.

Phn biệt xạ hương thật, giả

Lấy t xạ hương cho vo bt nước nng, thấy tan ngay, khng c cặn, dung dịch c mu vng nhạt, mi thơm nồng nặc. Cho xạ hương vo lửa thấy nổ lch tch, le sng, mi thơm mạnh, sau để lại những nốt dầu trong.

Xạ hương chứa tinh dầu c thnh phần chủ yếu l muskon, 1-ceton: 3-methyl cyclopentadecanon, với tỷ lệ 0,5-2%. Chất ny c mi đặc trưng của xạ hương. Ngoi ra, cn c chất bo, chất nhựa, chất nhầy, cholesterin v protein.

Xạ hương l một hương liệu cao cấp, chất định hương trong việc sản xuất nước hoa, x phng thơm, bột chống nhậy; Đồng thời l vị thuốc qu hiếm được dng trong y học hiện đại v y học cổ truyền. Trước đy, y học hiện đại dng xạ hương lm thuốc kch thch, cường dương, điều kinh dưới dạng cồn thuốc, thuốc vin hoặc thuốc thụt. Trong Đng y, xạ hương được xem l vị thuốc qu được dng phổ biến với vị cay, tnh ấm, khng độc, c tc dụng khai khiếu, hoạt lạc, tn ứ, tiu vim, kch thch, giảm đau, giải độc chữa suy nhược thần kinh, trng phong, kinh gin, m sảng, tổn thương do ng hoặc bị đnh, đau mắt, đau thắt tim, cam tẩu m. Liều dng hng ngy: 0,04-0,10g. Xạ hương t khi được dng ring m thường phối hợp với những vị thuốc khc như trong biệt dược nổi tiếng Lục thần hon v nhn đơn.

Dng ngoi, xạ hương đem nghiền nhỏ, tẩm nước rồi bi hoặc đắp c tc dụng giảm đau, tiu sưng. Tuệ Tĩnh (Nam dược thần hiệu) đ dng xạ hương trộn với bột quả trm đốt thnh than, rồi bi xỉa, chữa đau răng, su răng.

Theo kinh nghiệm đồng bo ở vng ni cao, xạ hương lấy khoảng vi gam phối hợp với quả hồi 5-6 cnh, cỏ xước 30g, dim sinh 0,4g phơi kh, gi nhỏ, trộn đều, cho vo ti vải rồi buộc vo rốn, ngay cả lc giao hợp để lm thuốc ngừa thai.

Theo ti liệu nước ngoi, ở Trung Quốc, trong cc sch cổ, cn lưu truyền một loại thuốc dưỡng da cung đnh để giữ sắc đẹp cho Từ Hy Thi Hậu. Thuốc gồm xạ hương 0,4g, bạch cương tm 1,6g, băng phiến 0,8g, sơn tra 1,6g, đậu xanh 2,4g. Tất cả nghiền thnh bột mịn, nho với nước đnh thật nhuyễn như kem, dng bi (Theo sch Từ Hy Quang Tự y phương tuyển nghị đời nh Thanh) v bi thuốc chữa đau thắt tim gồm xạ hương tn nhỏ, dng mỗi lần 0,03-0,10g dưới dạng hon tn.

Lưu : Phụ nữ c thai khng được tiếp xc với xạ hương.